Հարցազրույց․ Պրոֆեսիոնալները շատ քիչ են, և դա կատաստրոֆիկ պրոբլեմ է. փոխնախարար Արտակ Քամալյան

«Առաջին լրատվական»-ի զրույցը էկոնոմիկայի փոխնախարար Արտակ Քամալյանի հետ նվիրված է գյուղի և գյուղատնտեսության խնդիրներին:

 
-Պրն փոխնախարար, Դուք նոր մարդ եք մեր իրականության մեջ և Ձեզ փոքրիշատե ճանաչողները նշում են, որ լինելով ոլորտում պրակտիկ մեծ փարձառության տեր, ոլորտի գիտակ, միաժամանակ Ձեր էությամբ հեռու եք չինովնիկական մտածելակերպից, այդ հոգեբանությունը կարծես Ձերը չի, ինչը լուրջ դժվարություններ է ստեղծելու Ձեր գործունեության մեջ:  

– Դժվարություններ, իրոք, կան: Բայց  դա պայմանավորված է թերևս իմ տեսլականով ու իմ մոտեցումներով, որ շատ հարցերում տարբերվում են մեծամասնության տեսլականից ու մոտեցումներից:

 
–Դուք պրոֆեսիոնալների՞ մեծամասնության մասին եք խոսում:

-Ես չգիտեմ թե այս ոլորտում ով է պրոֆեսիոնալ: Հիմա գյուղատնտեսության հարցերը քննարկում են բոլորը: Բաներ են ասում, որ զարմանում ես: Քննադատությունից չեմ վախենում: Բայց դժգոհում են, որ կես տարի է անցել, մինչդեռ  գյուղնախարարությունը արդյունքի չի հասել: Զարմանում են, որ 15, 25%-անոց աճի փոխարեն 5%-ոց աճ ենք կանխատեսում: Վերադառնալով սկզբունքային հարցին, նշեմ, որ ես ոչ մի կերպ չեմ հասկանում թե ինչու է պետական համակարգը գործում է այդքան դանդաղ:  Դրա հետ չեմ կարողանում հաշտվել: Դա գուցե թե մի կողմից բացատրելի է, բայց մյուս կողմից ես դրա հետ չեմ կարողանում հաշտվել: Ինչ որ գործողություն պետք է անենք, սկսում ենք,  բայց արդյունք չենք տեսնում, որովհետև այդ գործողությունը շատ երկար ճանապարհ պետք է անցնի բյուրոկրատական, չինոմնիկական, որպեսզի հասնի ինչ-որ մի արդյունքի: Որպես բիզնեսից եկած մարդ, դա ճիշտ չեմ համարում, հատկապես գյուղատնտեսությունում: Կարկուտը խփել է, տարածքներ ավիրել, մեզ ասում են, որ պետք է աղետից տուժածներին պարարտանյութի կամ այլ տեսքով օգնություն ցույց տալ: Չեմ ժխտում, միգուցե պետք է օգնել, բայց մեխանիզմներն այնպիսին են, որ մեծ ցանկության դեպքում անգամ, դրա իրագործումը տևելու է առնվազն կես տարի:

–Ներդրեք ապահովագրության մեխանիզմն ու այդ թեման կփակվի:  

– Որպեսզի ապահովագրությունն աշխատի, ապահովագրական ընկերությունները պետք է եկամուտ ունենան:  Որպեսզի եկամուտ լինի, պետք է ռիսկերը և պարգևատրումները հավասարակշռեն:  Հայաստանի տարածքը շատ փոքր է ու նույն կարկուտի կամ ցրտահարության ռիսկերը կան ամեն տեղ, ինչի հետևանքով ապահովագրական ընկերությունների համար դեվիրսիֆիկացիան շատ դժվար է: Մի բան, որ, օրինակ ՌԴ-ում անհամեմատ հեշտ է: Բացի այդ, որպեսզի ապահովությունն աշխատի, պետք է ռիսկերը նվազեցվեն: Կարկուտի դեմ պետք է ներդրվի  հակակարկտային համակարգ: ՀՀ-ում դա պետք է լինի 80-100 ավտոնոմ ռեժիմով աշխատող հռթիռային կայաններ: Ինչպես Վրաստանում է: Անձամբ եմ տեսել այդտեղի համակարգը: Յուրաքանչյուր կայանի ինքնարժեքը մոտավորապես 50 հազար դոլար է: Հայաստանի համար այդ համակարգը ներդնելը կարժենա 4-5 մլն դոլար, որը կապահովի 90%-ոց արդյունավետություն:  Եթե համակարգի ներդրմանը զուգահեռ լինի ապահովագրություն, այդ ժամանակ արդեն ապահովագրական համակարգը կաշխատի: Կարծում եմ կառավարությունը կտրամադրի այդ գումարը, պարզապես չենք շտապում, որպեսզի չսկսենք ու կարճ ժամանակից ձախողվենք: Ապահովագրողները մասնավոր ընկերություններ են, եթե վնաս կրեցին, կհեռանան:

–Եթե հնարավոր է 4-5 մլն դոլարով հանրապետությանգյուղատնտեսության այդ կարևորագույն թնջուկը լուծել, այդդեպքում իմաստը որն է, որ տարիներ շարունակ աղքատ գյուղացունհորդորում, համոզում, ստիպում են  20 հազար դոլար դնել մեկ հա–իվրա հակակարկտային ցանց անցկացնելու ու 7-8 տարի էլ աշխատել այդ ցանցի արժեքը փակելու համար:

-Հակակարկտային ցանցերի տեղադրումը լուրջ գործ է: Դա իմաստ ունի անել միայն  թանկարժեք մշակաբույսերի այգիների վրա, որոնց համար նույնիսկ 5%-ոց ռիսկը մեծ ռիսկ է: Այդ դեպքում կարող է իմաստ ունենալ 1 հա-ի վրա 18000 դոլլար դնելը, հասկանալով, որ   3 տարի հետո այդ գումարը կփոխհատուցվի: Բայց սովորական այգիների վրա դնելով դժվար կլինի այդ գումարը փախհատուցել: 18000 դոլար նշում են այն մարդիկ, ովքեր ներդրել են:  Մեր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 6-րդ տարուց հետո լավ այգիները այդ գումարը փոխհատուցում են, բայց եթե այլ ռիսկեր չեն առաջանում:

-Բացի կարկուտից այլ, ավելի մեծ ռիսկեր կան: Կարկուտը ամենամեծ ռիսկը չէ: Օրինակ,  շուկայական ռիսկը, գնի ռիսկը: Անցած տարի լոլիկը 500 դրամ էր,  այս տարի՝ 100 դրամ:

-Երբ գյուղացին մշակում է իր բիզնեսպլանը, հաշվում է լավագույն տարբերակը: Դա ամենամեծ սխալներից մեկն է: Դրա համար, ինձ թվում է, որ հակակարկտային ցանցերի կիրառումը իմաստ կունենա  շատ թանկարժեք մշակաբույսերի դեպքում: Դրա համար կարող է ինձ քննադատեն, բայց ես այդպես եմ կարծում: Որպես գյուղոլորտի այսօրվա պատասխանատու, այդ ռիսկերի դեմ պայքարելու մեր առաջնահերթությունը հակակարկտային համակարգի ներդրումն է: Պարզապես դրա դեպքում հրթիռներ են կիրառվում: Բայց քանի որ երկու կողմից ունենք «խնդրահարույց» հարևաններ,  դեռ անելիքներ կան:

Ինչ վերաբերում է գյուղնախարարությանը, դա էլ է խնդիր: Ըստ իս նախարարությունը պետք է զբաղվի հստակ գործառույթներով:  Պետք է մշակի գյուղոլորտի քաղաքականությունը, ռազմավարությունը, պետք է զբաղվի բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ուղղություններով, հողուջրի,  մարդկային ռեսուրսներով, սննդի անվտանգությամբ, նորագույն տեխնոլոգիաների ներդրումով, ենթակառուցվածքներով և գյուղի զարգացմամբ: Գյուղատնտեսության և տարածքային կառավարման նախարարությունները տարբեր են, բայց չեմ պատկերացնում ինչպես է հնարավոր  հետամնաց, թույլ զարգացած գյուղի պայմաններում գյուղատնտեսությունը զարգացնել: Իմ խորին համոզմամբ  առաջնահերթությունը գյուղի զարգացումը պետք է լինի, որը կքաշի նաև գյուղատնտեսությանը: Կա աշխարհի փորձը: Մեզ համար օրինակելի են Մակեդոնիան, Չերնոգորիան: Եթե համեմատենք սրանց բյուջետային կառուցվածքը ու սուբսիդավորման ծրագրերը, կհամոզվենք, որ բացարձակապես չկա կորելացիա գյուղատնտեսության զարգացման բյուջեի և   արդյունավետության մեջ: Դրանից հետևում է, որ գյուղատնտեսության արդյունավետությունը կախված չէ ոլորտում ներդրված փողի մեծությունից: Բայց կա շատ մեծ կորելացիա գյուղի զարգացման բյուջեի և գյուղատնտեսության զարգացման մեջ: Եվրոպայում վաղուց հասկացել են, որ եթե ներդրումներն արվում են գյուղի զարգացման համար, գյուղատնտեսությունը հետևից զարգանում է: Դա է արդյունավետ: Որքան ուզում ես հետամնաց գյուղին պարարտանյութ, սերմ տուր, դրանից ոչինչ չի փոխվելու: Պետք է ենթակառուցվածքներով զբաղվել, որ մեզանում ընդհանրապես աչքաթող են արվել: Ավելի հեշտ է գյուղացուն գոհացնել 10 կգ սերմ տալով, քան ջրի խնդիրը հիմնավորապես լուծելը  կամ շուկայական հարաբերությունները զարգացնելը, որ մարդիկ կարողանան իրենց բերքը վաճառել:

–Հայաստանը փոքր երկիր է, փոքր շուկայով: Գյուղացին 100 տարի առաջվա գործիքներով, բահ ու քլունգով մշակություն իրականացնելով արտադրում է այնքան բերք, որի հազիվ 20-25% է շուկան սպառում:

-Գյուղմթերքի մի շարք արտադրատեսակների առումով ունենք մեծ դեֆիցիտ: Անհրաժեշտ թռչնամսի 75%-ը ներ ենք մուծում, խոզի մսի՝ 50%-ը, հացահատիկի՝ կեսից ավելին:  Արտահանում ենք հիմնականում բանջարեղեն ու միրգ: Համաձայն եմ, որ արտաքին շուկաներով շատ քիչ ենք զբաղվում: Բայց հիմա դա մեր ռազմավարության մեջ ներառել ենք: Բացի այդ, մեր գինու-կոնյակի հիմնադրամը հանդիպել է գինեգործներին, ԱԳՆ ներկայացուցիչներին, խնդրելով դեսպանատներին, որ մեզ աջակցեն:  Բազմաթիվ հանդիպումներ եմ ունեցել արտահանումով զբաղվող մեր գործարարների ու մենեջերների հետ: Փորձում եմ հասկանալ նրանց խնդիրները, որոնք առաջանում են արտահանման ժամանակ: Մեր արտադրանքն իրացնում ենք ներքին ու արտաքին շուկաներում: Ներքին շուկան փոքր է, մեծանալու տեղ ունի ագրոտուրիզմի զարգացման, բնակչության գնուղունակության բարձրացման, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման  հաշվին:    Այդքանով հանդերձ մեր հիմնական ուղղությունը մնում է արտահանումը: Եթե արտահանում չիրականացվի, չենք կարողանալու անհրաժեշտ մակարդակի գյուղատնտեսություն զարգացնել: Չենք կարողանալու օպտիմալ օգտագործել մեր ունեցած հողային, ջրային մարդկային ռեսուրսները: Հետևաբար գյուղատնտեսական էկոնոմիկան կլինի ոչ արդյունավետ: Այդ ուղղությամբ աշխատում ենք: Պարզապես ունենք շատ լուրջ և առայժմ չհաղթահարվող խնդիր,  դա  ամեն ինչի դանդաղ ընթացքն է: Մի կողմից գյուղատնտեսության առանձնահատկությունն է այդպիսին, մյուս կողմից՝ այս ոլորտի հետ կապված մարդկային կարողություններն են քիչ: Պրոֆեսիոնալներ չկան, շատ քիչ են և դա մեզ համար կատաստրոֆիկ պրոբլեմ է:

–Ձեր նախարարությունում փիլիսոփաներ են աշխատում, մանկավարժներ, պատմաբաններ: Գյուղատնտեսական կրթություն ունեցողների մի մասն էլ երևի թե ոտքները ասֆալտից երբեք դուրս չեն դրել, հողի վրա չեն կանգնել: Ի՞նչ կարող են անել սրանք գյուղատնտեսության զարգացման համար:  

-Լիովին համաձայն եմ: Հիմա դրանով էլ ենք զբաղվում: Բուսաբուծության վարչությունում պետք է լինեն ագրոնոմներ, մարդիկ, որ հասկանում են ագրոքիմիայից, նորագույն տեխնոլոգիներից: Չպետք է այդտեղ լինեն տնտեսագետներ, ոչ բարձրագույն կրթությամբ անձիք:

–Գյուղնախում կային  աջակցության հանրապետական և մարզային կենտրոններ, որոնք լավ թե վատ (հիմնականում՝ վատ) խորհրդատվություն էին մատուցում, անհրաժեշտ ինֆորմացիայի 5-10-20%-ը հասցնում էին գյուղացուն: Ձեզանից առաջ այդ կառույցն էլ լուծարվեց, դարձավ նախարարության վարչություն և այսօր ինչ ծրագիր էլ մշակեք, միևնույնն է չկան, պաշտոնապես, պետական մակարդակով վերցվել են այն խողովակները, որով Ձեր մշակածը պետք է հասնի տիրոջը: Նույն ընթացքում այդ համակարգում եղած պրոֆեսիոնալները փոխարինվեցին հիմնականում նորերի քեռիներով ու քեռակիններով:  Հավելած, որ այլևս հանրապետությունում մեկ-երկու տասնայկ պրոֆեսիոնալ գյուղատնտես չես գտնի:

-Ես նախկիններին քննադատելու սովորություն չունեմ և չեմ էլ ուզում հասկանալ, թե ինչ է եղել մինչ այդ, բայց… կարևոր է հասկանանք որտեղ ենք գտնվում և ուր ենք գնում: Հիմա կարծես հասկանում ենք թե ուր ենք գնում, բայց շա լուրջ խնդիրներ ունենք հասկանալու թե որտեղ ենք մենք: Մինչև հիմա այդպես էլ չենք հասկանում թե քանի հա խաղողի այգի ունենք:

-Մինչև 2016թ. վիճակագիրներն ու ոլորտի պատասխանատուները 17.5 հազար հա այգի էին ցույց տալիս, հիմա նույն վիճակագիրները այլ՝ 14.7 հազար հա են ցույց տալիս: Բայց այստեղ այլ հասկանալու բան կա: Դուք նշում եք գինու-կոնյակի հիմնադրամի հանդիպումների մասին, սրանց արտահանումների կազմակերպման անհրաժեշտության մասին: Հայաստանում տարեկան արտադրվում է  ընդամենը 10 մլն լիտր գինի: Դրանից 7 մլն-ը սպառվում է տեղում: 3 մլն դա ոչինչ թիվ է արտահանման համար, հավելած, որ խաղողի ֆիլոքսերան պատել է ամբողջ Արարատյան դաշտը: Սա թերևս ավելի լուրջ խնդիր է քան այգիների տարածքները: Եվ ցավալի է, որ Ձեր օրոք էլ  են լռում  ֆիլոքսերայի մասին:

-Ոչ ոք չի լռում: Պարզապես խնդիրը նրանումն է, որ հանդիպել եմ մոտ 40 գինեգործական ընկերությունների հետ, որոնք ունեն խաղողի այգիներ: 50/50 հարաբերակցություն է: Մի մասն ասում է, որ հանրապետությունում ֆիլոքսերա չկա, կամ կա, բայց մեզ վնաս չի: Ասում են ՀՀ բնակլիմայական պայմաններն այնպիսին են, որ այս վնասատուն այստեղ չի զարգանում: Հինգ տարի առաջ մի չեխ մասնագետ  այստեղ հայտարարել էր, որ հինգ տարուց խաղողի այգի չեք ունենա: Սխալ էր: Ունենք այդ այգիները: Մենք հիմա երկու տեսակետներն էլ լսում ենք: Ունենք FAO-ի աջակցությամբ ստեղծված 2 հա-անոց տնկարան, որտեղ ֆիլոքսերադիմացկուն տնկիներ են աճեցվում: Հիմա փորձում ենք հասկանալ թե հայկական սորտերը սրանց վրա իրենց ինչպես կդրսևորեն: Արդյոք մեր խաղողի, հետագայում նաև գինու որակը դրանից չի տուժի: Գինեգործները դրանից են վախենում, որովհետև նրանց հիմնական մրցակցային առավելությունը մեր սորտային  առանձնահատկություններն են: Ցավոք այդ ամենը ժամանակատար է: Հնարավոր չէ փորձարկումներն անել ու մի ամսում արդյունք ունենալ:

–Մյուս կողմը խոսում է ֆիլոքսերայի հանրապետությունում գործողավելի քան 400 օջախի մասին: Բայց մեծ առումով իմ խոսքը Ձեզ չիուղղված, Դուք հաշված ամիսներ է, որ այստեղ եք: Ինչպես կասերմեծն Սարոյանը, ես ոչ ոքի չեմ դիմում, բայց հետ ենք մնում, շա՜տ:

-Համաձայն եմ: Հիմա շատ խանգարող հանգամանք է, որ նախարարությունների միավորման համար շատ զբաղված ենք թղթարարություններով: Սրա ավարտից հետո պատրաստվում եմ այցելությունների շարք սկսել մարզեր: Շարունակական այցելություններ: Գյուղատնտեսությունն այնտեղ է: Գյուղացիների հետ շփվելով պետք է հասկանանք խնդիրները:  Մարդիկ ուզում են ներդրում անել այս ոլորտում և 20 հա հող էր պետք, որ գնեին: Գտել է 9 հա-անոց մի հողակտոր, որ պատկանում է 22 մարդու: Պարզվեց, որ ընդամենը 4 հոգի հողի հարկի պարտք ունեն: Դա անհավանական է, որ 22-ից ընդամենը 4 հոգի պարտք լինեին: Փորփրեցինք, պարզվեց որ հողատերերից 12-ը մահացած են,  ժառանգություն էլ բացված չի: Որպեսզի Հայաստանի գյուղատնտեսությունը զարգանա, պետք է հողերը մշակվեն: Դրա համար պետք է լինի հողի շուկա: Որպեսզի շուկա լինի, պետք է այդ հողերը սեփականատեր ունենան: Հիմա փորձում ենք հստակեցնել այդ պատկերը և այն կարծիքին եմ, որ այս պատկերը բնորոշ է ամբողջ հանրապետությանը, գուցե մի փոքր շեղումներով: Անկախ ամեն ինչից դա շատ մեծ թիվ է անգամ եթե 25% լինի: Արդեն 4 ամիս է աշխատում եմ խմբի հետ, օրենք ենք մշակում, որ հողային օրենսգրքում փոփոխություններ անենք, հասնենք նրան, որ մարդիկ կամ հողը մշակեն կամ վարձակալության տան կամ էլ վաճառեն:

– Հանրապետությունում հազարավոր, գուցեև տասնյակ հազարավորդեպքեր կան,  երբ գործնականում հողի առուվաճառք արել են, փաստաթղթերով չեն ձևակերպել: Այստեղ պարզ մեխանիզմ էգործում: Նոր տերը 10 տարի շարունակ հողի վարձավճարները իրանունով է անում, որից հետո դատարանով տիրոջանվանափոխություն է լինում:

-Դրան էլ եմ ծանոթ: Մեր գյուղի Վանյան հողը ծախել է հարևանին: Ասում է. «փողը տվել է, հողը տվել եմ: Ինքն էլ գիտի, ես էլ, գեղապետարանն էլ: Ոչ մեկս էլ խնդիր չունենք»:

–Փաստորեն մարդիկ շրջանցում են պետությունն ու պետականմեխանիզմները և հարցերը իրար մեջ լուծում: Կհետևի, որ պետականմեխանիզմն այնքան ճկուն չի գործում, որ քաղաքացիները շրջանցումեն այն:

-Դա արդեն ուրիշ խնդիր է: Եթե ես չայցելեի գյուղեր, այդ ներբությունները կհասկանայի, բայց ավելի ուշ: Դրա համար եղած խնդիրները հասկանալու համար շարունակական շփում է պետք ժողովրդի հետ:Այդ դեպքում միայն լուծումները արդյունավետ կարող են լինել:

–Միանշանակ ընդունելով Ձեր ասածները չեմ կարող չնշել, որ վերջին գոնե 20 տարիներին այս ոլորտն իմացող պրոֆեսիոնալ նախարար չենք ունեցել:  Դավիթ Լոքյանը չլինելով մասնագետ աշխատելու վերջին տարիներին արդեն բավականին լավ տիրապետում էր: Մեկ էլ շատ լավ տպավորություն թողեց Արթուր Խաչատրյանը: Մնացածը պատահական մարդիկ են եղել, մինչև վերջ չհասկանալով ու չպատկերացնելով այս ոլորտը, դրա համար էլ այսօր գյուղատնտեսությունն այս վիճակում է հայտնվել: Ավելին, եթե համակարգում իմացող էլ եղել է, սսկեցրել են կամ հեռացրել:

-Նույնը կարող են վաղը իմ առումով ասել, թե Ռուսաստանից եկավ երկու գիրք կարդացած, էս ու էն էր ասում, բայց ոչ մի բան չէր հասկանում:

–Լրագրողի աչքերով այս պահին Դուք միջավայրին ավելի լավ ծանոթանալու խնդիր ունեք, չնայած, որ Ձեզնից առաջ շատերին այդ միջավայրը ոչ էլ հետաքրքրում էր: Ինձ հետաքրքիր է Ձեր կարծիքը կոոպերացիայի առումով: Վերջին 10 ու ավել տարիներին իշխող կառավարությունները և հատկապես նախարարները լոզունգ են սարքել, թե գյուղատնտեսությունը չի զարգանա առանց կոոպերացիայի:

-Այս երկրի գյուղատնտեսությունը պետք է հիմնված լինի փոքր ու միջին տնտեսությունների վրա: Կա երկու ուղղություն: Եթե զարգանալու ենք այն ուղղությամբ, որ ստեղծենք 5-6 խոշոր ընկերություններ, որոնք Հայաստանի 450 հազար հա 50-100 հազար հա-ով կբաժանեն իրար մեջ ու բիզնես անեն, դա հնարավոր է շատ արագ անել, արագ արդյունք ստանալ, բայց խիստ վտանգավոր ճանապարհ է: Մյուս ուղությունը փոքր ու միջին 5-10-20հաանոց տնտեսությունների զարգացումն է,  որի արդյունքում կունենանք 50-60 հազար այդպիսի տնտեսություններ, որոնք կարտադրեն բարձրաժեք, բարձրորակ գյուղմթերք: Միայն այդ պարագայում Հայաստանը կլինի կայուն երկիր: Նշածս առաջին դեպքում երկիրը կայուն չի կարող լինել: Երկու ամիս առաջ Սպայկայի հետ տեղի ունեցածը տիպիկ օրինակ է: Շատ վտանգավոր է, երբ հարցերը լուծում են մի քանի մեծ ընկերություներ: Այդ դեպքում երկրի, ոլորտի համար տարբեր անցանկալի զարգացումներ կարող են լինել: Դրա համար որքան փոքր ու միջինի շատություն, այնքան կայունություն: Բացի այդ, մենք երբևիցե չենք կարող լինել մրցունակ քանակի առումով: Երբեք էլ Լեհաստանի կամ ՌԴ-ի հետ խնձորի քանակների առումով մրցակցել չենք կարող: Հետևաբար մենք պետք է արտադրենք բարձրորակ, բարձրարժեք օրգանիկ, էկո  արտադրանք, որ աշխարհում մեծ պահանջարկ ունի: Մենք մեր բնական առավելությունները պետք է օգտագործենք: Պետք է խթանենք այն ուղղությունները, որտեղ որ ունենք մրցակցային առավելություններ: Ծիրանի առումով ունենք առավելություն, որ երկու-երեք շաբաթ շուտ է հասնում: Պետք է օգտագործենք այնպես, որ այդ երկու երեք շաբաթում ստեղծվածը մեզ ամբողջ տարի պահի: Սա է հարցի լուծումը:

–Հայաստանի գյուղատնտեսության արտադրանքի ավելի քան 80%-ը ստացվում է ոռոգելի գյուղատնտեսությունից: Վերջին 10 տարիներին բոլոր հնարավոր տարբերակներով փորձել եմ ճշտել որքան հող է ոռոգվում մեր երկրում, այդպես էլ պաշտոնական որևէ թիվ չի երևում: Ջրտնտպետկոմի նոր նախագահի խոսքից ընդհանրապես ոչին չի հասկացվում:  Այնպես որ Ձեր ոլորտի զարգացումը էապես պայմանավորված է ջրային տնտեսությամբ, իսկ այնտեղ իրենց արած գործին այքան էլ տեղյակ չեն:

– Այլոց հետ ես գործ չունեմ: Բայց երբ ասում եմ, չենք հասկանում թե որտեղ ենք,  նաև յադ թվերի չերևալն ի նկատի ունեմ: Նույնը անասնաբուծության ոլորտում է: Չենք հասկանում թե ինչքան խոշոր եղջերավոր անսուն ունենք: Գիտենք, մոտավորապես: Ամիսներ ի վեր այդ խնդիրներն ենք լուծում: Ամեն ինչի համար ժամանակ է պետք, խնդիրների լուծումը ժամանակ է պահանջում:

–Ժամանակից բացի ու դրանից առաջ նաև ճիշտ մոտեցում է պահանջում: Եթե այսօր արդեն գյուղնախարարություն չկա, չեղած նախարարությունը բուսաբուծության գծով,   որը տալիս է գյուղատնտեսության ՀՆԱ-ի շուրջ 60%-ը,  նախարարի տեղակալ չունի, ո՞նց եք պատկեացնում ոլորի զարգացումը:

– Գյուղոլորտին հատկացրել են երկու փոխնախարարի պաշտոն: Ես գյուղի տնտեսագետ եմ, գործընկերս՝ անասնբույժ: Պայմանավորվել ենք բուսաբուծության գծով կարողությունները ևս կենտրոնացնել նախարարությունում: Նշեմ, որ ոչ բոլորն են հիմա ցանկանում նախարարությունում աշխատել: Հիմա նոր թիմ ենք հավաքում: Ուզում ենք ունենալ գիտելիքներ ունեցող մասնագետների, որոնք ի վիճակի են քաղաքականություն մշակելու: Նախարարության շատ աշխատակիցներ տարիներ ի վեր այստեղ աշխատելով հանդերձ մինչ օրս իրենց գործառույթները չգիտեն: Ցանկացած գյխավոր մասնագետ ու ավելի բարձր պաշտոնի մարդը պետք է քաղաքականոթւյուն մշակելու ունակություն ունենա: Հասկանա աշխարհը այս ոլորտում որ ուղղությամբ է գնում, ինչ տեխնոլոգիաներ կան և ինչն է կիրառելի այս երկրում:

–Այդ դեպքում քաղաքականություն մշակող մասնագետը աշխատելով այստեղ պետք է վարձատրվի այնքան, որ չմտածի կողքից ինչ անի, որ ընտանիք պահի:

-Համաձայն եմ: Ինձ հավաստիացնում են, որ մոտ ապագայում քաղծառայության օրենքներում փոփոխություն կլինի, որի արդյունքում պետական համակարգում աշխատողների վարձատրությունը լինելու է միջին շուկայական վարձատրությունից բարձր:  Իմ տեղեկությամբ հիմա ուսումնասիրում են, փորձում են ճշտել միջին շուկայական վարձատրության չափը: Դրա համար էլ ժամանակ է պետք ու դա էլ արվելու է եղած մարդկային ռեսուրսներով: Փակ շրջանում ենք հայտնվել:

–Հիմա մեզանում ամենամոդայիկը կառավարության մակարդակով ինտենսիվ պտղաբուծության, հակակարկտային ցանցերի, կաթիլային ոռոգման  և նման բաների մասին խոսելն է, որոնց ներդնումը հազարավոր, նաև տասնյակ հազարավոր դոլարներ արժեն գյուղացու համար: Ձեր գնահատմամբ այսօրվա մեր գյուղացին ի վիճակի է այդ քայլերին գնալու: Ձեր գնահատմամբ գյուղատնտեսության ոլորտը զարգացնելու համար պետություն- գյուղացի հարաբերությունները ինչպես են զարգանալու, այս ճանապահին ի՞նչ քայլեր պետք է անի պետությունը, ինչ քայլեր՝ գյուղացին: Որտե՞ղ է պետություն-գյուղացի հարաբերությունների սահմանը:

-Պետությունը չպետք է մտնի բիզնեսի մեջ: Ինտենսիվ այգեգործության առումով պետք է ստեղծի ենթակառուցվածքներ: Եթե պետությունն ուզում է խթանել ինտենսիվ այգեգործությունը, հասկանում է, որ կաթիլային ոռոգման դեպքում և բերքատվությունն է բարձրանում և ջուրն է խնայվում, պետք է ինչ որ կերպ օգնի դրա իրականացմանը: Բայց այդ ամենը պետք է արվի համակարգային: Եթե այդ բաղադրիչներից միայն մեկն է խթանվելու, ասենք կաթիլային ոռոգումը, ապա մեխանիզմը չի աշխատելու: Շատ կարևոր է նաև ճշտել, թե ում ենք խթանում այդ կաթիլային ոռոգման առումով: Սա մեկ հա-ի համար արժենում է 1.5-2 մլն դրամ: Քիչ գումար չի մարդկանց համար: Այս տարի ինտենսիվ այգիների համար փոփոխություններ արինք, այն առումով, որ մայր գումարի փակումը  նախատեսեցինք 5 տարի հետո: Ոչ թե սկսած առաջին տարուց, ինչպես կար սկզբում: Դա անլուրջ էր ու անտրամաբանական: Եղած ինտենսիվ այգիների, կարկտապաշտպան ցանցերի, կաթիլային ոռոգման ծրագրերը դեռ էլի փոփոխությունների կենթարկվեն, ավելի կհղկվեն:  Հավանաբար կստեղծենք այգեգործության զարգացման կոմպլեքս ծրագիր-ռազմավարություն: Այլապես հիմա ասում ենք եկեք, ներդրեք, խթանում ենք այդ գործողությունները, բայց դնում ենք սահմանափակում. 5 հա մեկ շահառուի համար: Ֆերմերը, որ ուզում է այդքան տարածքի վրա այգի դնել, առնվազն 150 հազար դոլար փող է պետք, որ չունի: Վարկի դեպքում էլ գրավ չունի: Գործարանատերը, որ ուզում է 100 հա այգի հիմնել, նրան էլ 5 հա-ն հետաքրքիր չի: Նրան էլ ասում ենք դու ծրագրին մասնակցել չես կարող: Հիմա մտածում ենք այդ խնդիրների հնարավորինս արդյունավետ լուծելու ուղղությամբ: Այս ճանապարհին մենք պետք է խթնանենք 21-րդ դարի գյուղատնտեսական, նորարական գյուղատնտեսության ուղղությունները, որն էլ կխթանի արդյունավետ, մրցակցային սննդամթերքի արտադրանքը: Եթե մենք դա չենք խթանելու, մեր տված օգնությունը  նպաստելու է, որ գյուղացին ձախողի:

1in.am 

Գյուղատնտեսության ոլորտի պետական օժանդակության ծրագրեր

Սոցիալական փաթեթի հանգստի ապահովման ծառայություն

Արտադրողների և արտահանողների շտեմարան

ԴԱՍԱԿԱՐԳԻՉՆԵՐ

Աջակցություն զբոսաշրջության ոլորտի ներդրումային ծրագրերին

Հետադարձ կապ նախարարության պատասխանատուների հետ

Հետևեք Ձեր նամակին

Էլեկտրոնային հարցումների միասնական հարթակ

Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայք

eRegulations Armenia

Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրոնային կառավարում

Հայաստանի դիրքը միջազգային վարկանիշներում

  • ԹԵԺ ԳԻԾԸ

    * ԹԵԺ ԳԻԾԸ գործում է աշխատանքային օրերին` երկուշաբթի-ուրբաթ` ժամը 09:00-18:00

ԳՈՐԾԱՐԱՐ ՄԻՋԱՎԱՅՐ

(+374 11) 597 539

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ

(+374 11) 597 157

ՈՐԱԿԻ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ

(+374 11) 597 167

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄՆԵՐ

(+374 11) 597 166

  • ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄՆԵՐ
  • (+374 11) 597 166

* ԹԵԺ ԳԻԾԸ գործում է աշխատանքային օրերին` երկուշաբթի-ուրբաթ` ժամը 09:00-18:00